Cái nhãn hết hạn, người ta dán lên cái giá chứ không phải lên bạn

Có một cái từ đẹp đẽ người ta hay quàng lên cổ người lao động, là "cống hiến". Nghe như một tấm huân chương. Bạn cống hiến cả thanh xuân cho công ty. Rồi tới năm 35, công ty cảm ơn bạn bằng một lá đơn cho nghỉ, và tuyển một đứa trẻ hơn chục tuổi với nửa số lương.

Cả nước gọi đó là bạc bẽo. Bạn gọi cho đúng tên đi. Nó là hết hạn một hợp đồng thuê.

Bạn không hết hạn sử dụng. Con người bạn vẫn thế. Cái hết hạn là cái giá mà người ta từng chịu trả để thuê bạn.

Nghe cho kỹ chỗ này. Sức lao động là một món hàng, mà là món hàng có biên độ giá kỳ lạ nhất trần đời: cùng một con người, chỗ này định một đồng, chỗ kia trả tới mười. Hồi 35, cái giá của bạn trèo lên đỉnh, một phần vì tay nghề, một phần vì bạn có con nhỏ cha mẹ già nên buộc phải hét lương cho cao. Rồi thị trường đẻ ra một bản trẻ hơn, làm gần hết việc của bạn với nửa số tiền, lại không đau lưng, không xin nghỉ phép chăm con ốm. Thêm cái máy làm thay đúng cái phần từng khiến bạn đắt. Thế là mười đồng của bạn tụt về một. Chẳng ai bảo bạn dốt đi. Người ta chỉ lịch sự thôi trả giá cao.

Doanh nghiệp ác chăng? Không, oan cho nó. Nó cũng đang nợ ngập đầu, cũng bị cạnh tranh dí sau lưng, nên nó đi mua sức lao động ở đâu rẻ nhất mà vẫn đủ việc. Cắt người đắt, tuyển người rẻ, cắm thêm cái máy, rồi ra thông cáo gọi mỹ miều là "tối ưu nguồn lực" với "trách nhiệm cùng cổ đông". Đây không phải khuyết tật của cỗ máy. Đây là cỗ máy đang chạy đúng bản thiết kế.

Mà đây mới là chỗ cay nhất. Cái cỗ máy vừa nhả bạn ra, chính là cái cỗ máy đã dựng nên toàn bộ tiện nghi quanh bạn. Loài người đi lên được là nhờ liên tục tăng nợ, tăng năng suất, và nhờ lòng tham đẩy tới. Mỗi lần nó nâng năng suất, nó lại nghiền một lớp người cũ thành rẻ hơn hoặc thành thừa. Cái mà người ta trịnh trọng gọi là "tiến bộ", nhìn từ phía dưới lên, chẳng qua là tiếng kêu của một lớp sức lao động đang bị định giá lại. Bạn không phải nạn nhân của một ông sếp xấu bụng. Bạn là nhiên liệu, và nhiên liệu thì đúng cữ là cháy.

Còn mười lăm năm cống hiến, sao đòi lại không được? Vì cái hệ thống trả lương cho bạn, tự nó đẻ tiền ra bằng nợ, mà cái nợ đó sống được là nhờ chính sức của những người như bạn. Nói trắng ra, về cấu trúc, hệ thống không có cửa trả lại cho bạn. Phải có ai đó gánh phần thiếu. Và kẻ 35 ít vốn thì vừa hay được cỗ máy chấm vào vai người gánh. Trò này cũ rồi, có hẳn một cái tên viết tắt từ năm chín bảy, IMF, mà dân đi vay hồi đó dịch cay là "I Am Fired".

Nên nhớ cho kỹ một câu, đừng để tới 35 mới ngộ ra.

Mọi món hàng trên đời đều khấu hao, trừ vàng. Sức của bạn cũng thế, rồi cũng rã giá theo tuổi, đó là luật của trời chứ không phải sự bạc bẽo của người. Thứ duy nhất trên đời không thèm hỏi bạn bao nhiêu tuổi là cái vốn bạn sở hữu, cái đẻ ra tiền mà không cần bạn nhỏ thêm một giọt mồ hôi nào nữa.

Ai cả đời chỉ có mỗi sức để bán, thì sợ tuổi 35 là phải đạo. Ai có vốn rồi, thì 35 mới là lúc ngồi rung đùi, xem cỗ máy nghiền người khác.