Giữa đống ấy có đúng một dòng anh thấy đáng để ý. Là mấy mã họ Vin với Gelex kéo cả VN-Index bật lên hơn mười bảy điểm trong phiên. Nhìn con số xanh lè đó thì anh em lại phấn khởi, tưởng cả chợ đang khoẻ, tưởng lộc trời sắp rơi trúng đầu. Nhưng khoan đã. Index xanh mà chỉ vài con đầu tàu kéo thì nó có nói được gì về cái phần còn lại đâu. Mà phần còn lại nó cũng nằm ngay trong bản tin thôi: chỗ thì mã về đáy năm năm phải bán giải chấp, chỗ thì ông lỗ nặng chậm nộp cả báo cáo. Tức là ngoài mấy đầu tàu ra thì thiên hạ đang đói vốn khô cả họng chứ khoẻ khoắn nỗi gì.

Cái anh em hay quên là giá cổ phiếu ở ta nó không đo doanh nghiệp giàu tới cỡ nào đâu. Nó đo cái khả năng vay được bao nhiêu tiền. Nên xu hướng của chợ chứng thực ra là xu hướng của dòng tín dụng, mà tín dụng thì có hạn chứ đâu phải vô tận. Thế nên cả nền mới lựa ra độ vài con để bơm vốn làm đầu tàu kéo tăng trưởng, còn lại thì phải nhường phần, ngồi im mà xem. Mấy dự án trăm nghìn tỷ như đường sắt hay đại đô thị chính là chỗ ngốn tín dụng khủng nhất, mà cỡ đó thì cũng chỉ vài ông mới đủ tư cách đứng ra vay nổi.

Ông làm lớn thì thiếu vốn, ông ngân hàng thì khách nhỏ lẻ ngày một teo nên phải bám lấy khách to uy tín, thế là hai bên dính lấy nhau. Có cái doanh nghiệp lớn trong bản tin còn phải đi vay trái phiếu với lãi loanh quanh gần mười hai phần trăm một năm. Vốn thời này đắt như thế, thì càng đắt càng phải dồn về mấy con chịu nổi giá.

Nói gọn lại thế này. Index xanh nhờ vài đầu tàu họ Vin thì không phải cả chợ khoẻ đâu nhé. Nó là vốn được dồn vào vài con để vừa kéo tăng trưởng vừa kéo con số cho đẹp mặt. Ai thấy xanh rồi hí hửng đuổi theo đầu tàu ở vùng giá trên trời thì phần nhiều lại chính là người móc tiền thật ra đỡ giá cho người vào trước. Đỡ xong rồi mới ngớ ra mình vừa làm cái đệm.

Cái mất trắng đó anh thấy là hiểu nhầm. Nhà thì gì cũng là công trình xây trên đất, mà đã là công trình thì có tuổi thọ của nó. Mấy ông chủ đầu tư ghi chữ lâu dài lên sổ cho người ta yên tâm thôi, chứ độ mười năm là căn hộ đã bắt đầu xuống cấp, ba chục năm thì cũng chẳng mấy ai còn thiết tha ở. Cái người ta cầm trong tay xưa giờ vốn chỉ là quyền được dùng một khối bê tông biết mình sẽ già đi, cộng thêm quyền dùng miếng đất bên dưới. Mà miếng đất thì thuộc sở hữu toàn dân, đâu phải của riêng ai mãi mãi. Nên gắn thời hạn thật ra chỉ là nhà nước nói to lên cái vốn đã đúng từ đầu.

Với lại hết niên hạn cũng không phải bị đuổi ra tay trắng. Cái quyền dùng miếng đất vẫn còn đó, người ta được góp tiền vào xây lại chung cư mới trên chính nền đất cũ. Mà nói cho cùng thì nhà nào chả có tuổi thọ. Cái nhà thổ cư mặt đất ở vài chục năm cũng nứt cũng dột, nhiều người đập đi xây lại đôi ba lần rồi, có khác gì nhau đâu.

Cái nhà nước thật sự muốn siết nó nằm chỗ khác. Là cái trò ôm chung cư số lượng lớn rồi cho thuê chờ tăng giá. Anh không nhớ chính xác từng dự án, nhưng hiệu suất cho thuê chung cư nhiều chỗ còn chưa nổi ba phần trăm một năm. Nghĩa là bỏ một tỷ vào thì thu về độ ba chục triệu tiền thuê, trong khi lãi vay phải trả cỡ cả trăm triệu. Lỗ dòng tiền lòi ra thế mà vẫn ôm là vì trông hết cả vào giá tăng. Nói trắng ra là đánh bạc với giá đất, còn cái nhà thì bỏ không cho xuống cấp.

Nhà nước thì đang muốn cái nhà quay về làm chỗ ở, làm cái mạng lưới giữ chân người lao động ở lại thành phố, chứ không phải làm chỗ chứa tiền. Nhất là lúc tiền mặt bơm ra nhiều, siết đầu cơ đất ngay từ bây giờ mới khỏi phồng lên thành bong bóng. Cái bong bóng ấy khi vỡ thì không chừa một ai.

Anh để ý đám đông cứ cãi nhau chuyện năm chục năm hay một trăm năm, chung cư hay nhà phố. Cãi hoài mấy chục năm nay rồi mà phần lớn vẫn không nắm được cái game nó chạy bằng cách nào. Người ta sợ mất cái mình chưa từng thực sự có, mà cái đang mất dần thì lại chẳng mấy ai để ý.

Chuyện đời nó vậy đó.

Trạm đầu, tiền ngoại. Khối ngoại mua ròng 2.700 tỷ trên sàn HOSE, riêng FPT hơn 500 tỷ, sau mấy tuần bán ròng. Nhưng nhìn kỹ, các quỹ ETF mô phỏng rổ FTSE giải ngân đợt đầu chừng 150 triệu đô, buộc gom 27 cái tên cho khớp sổ trước 21/9. Cả sàn khớp có 18 nghìn tỷ một phiên, độ rộng mỏng dính. Xanh nhờ bị gọi tên.

Trạm hai, sản xuất. GDP chín tháng 8,18%, công nghiệp cộng 11,9%, nghe sướng tai. Cơ mà tám tháng có tới hơn 157 nghìn doanh nghiệp rút khỏi thị trường, bình quân gần 20 nghìn cửa đóng mỗi tháng, quý đầu năm cứ một cửa mở thì hai cửa dẹp. Máy chạy nhanh, người đứng máy rụng nhiều. Khỏe dồn về số ít.

Trạm ba, tỷ giá. Nhà điều hành kê tỷ giá trung tâm lên 25.637, cao chưa từng thấy, vẫn gọi là giữ trong biên. Giữ kiểu gì mà chợ đen leo 25.860, vàng trong nước bò lên 147,6 triệu một lượng. Nhập siêu đến giữa tháng đã nới 23,5 tỷ đô, nhập tăng 36% vượt xa xuất. Ổn cái mặt tiền, rịn cái sau lưng.

Trạm bốn, tiền tệ. Lãi vay qua đêm giữa các nhà băng giật từ 1,5% lên 5,2% rồi rơi về 2,52% chỉ trong một tuần, ai cũng bảo sắp hạ lãi. Khổ. Tín dụng chạy 10,24% từ đầu năm, huy động chỉ theo được 8,77%, chênh gần một điểm rưỡi, cho vay ra nhanh hơn hút tiền vào. Ngân hàng Nhà nước tuần này hút ròng kỳ hạn ngắn, phần bơm dài không bù hết. Vòi đang siết, chưa phải đang mở.

Trạm năm, nhà băng. Lợi nhuận quý hai cả ngành vẫn tăng, khoe đều tay. Có điều nợ xấu ở 27 ngân hàng niêm yết đã vọt lên 1,97%, cao nhất kể từ 2020, mà đệm dự phòng lùi còn 79 đồng cho mỗi trăm đồng nợ xấu. Lãi bày ngoài cửa, nợ nằm trong nhà. Khoản vay mua nhà thả nổi của mấy năm tiền dễ giờ tới kỳ nhả lãi cao, con số kia còn dày thêm.

Trạm sáu, địa ốc. Nhà nước mở gói nhà ở xã hội 145 nghìn tỷ, lãi 6,1%, cho người thu nhập thấp mua để ở. Tốt, nhưng gói đó không dành cho ông ôm trái phiếu tới hạn. Riêng trái phiếu địa ốc dồn về tháng 12 chừng 23.700 tỷ, đầu tháng đã có chủ đầu tư xin khất gốc, No Va Thảo Điền một lô, DRH một lô. Cửa rẻ mở hẹp, hoá đơn to đứng chờ ở cửa sau.

Trạm bảy, ngoài biên. Nhật vừa nâng lãi lên đỉnh hơn ba mươi năm, lợi suất trái phiếu chạm 3%, cả châu Á giành nhau hút tiền về. Dầu Brent trên 100 đô một thùng vì sốc cung Trung Đông. Trong cái sân mà nhà nào cũng trả lãi ngày một cao để níu tiền, dòng vốn lướt không cắm rễ ở đâu lâu.

Bảy trạm xếp xong, chỗ đáng đọc nhất lại nằm ở ngay trạm đầu. Tin nâng hạng là tin cho cái vỏ, và 2.700 tỷ kia cũng là tiền của cái vỏ. Nó vào không phải vì thương ai, mà vì quỹ mô phỏng rổ bị buộc phải gom cho khớp sổ trước giờ G. Bị gọi tên thì mua, hết đợt gọi thì thôi. Đồng tiền vào bằng lệnh thì cũng sẽ đi bằng lệnh, nhất là khi bên cạnh Nhật với Mỹ đang kéo lãi hút tiền về nhà họ. Cái 2.700 tỷ ấy là hàng đi ngang qua cửa theo lịch, không phải khách tới ở.

Xâu cả tuần lại vào một cái thước cho gọn:

Đây là tuần đầu cắm cái thước này xuống. Mấy tuần tới cứ chiếu lại, xem cột giữa nó chạy về đâu.

Ba cái mốc để soi. Ngày 21/9 rổ FTSE hiệu lực, hàng đợt đầu về; hết phiên khớp lệnh mà khối ngoại quay đầu bán thì rõ ngay, lúc đó đồng tiền mới là tiền tự nguyện. Cuối tháng ra số lạm phát tháng 9, dầu đã trên 100 đô thì cửa hạ lãi coi như khoá kỹ, đừng mơ tiền rẻ quý bốn. Rồi tháng 12, đỉnh trái phiếu địa ốc 23.700 tỷ dội về, ai gồng tới đó bằng tiền vay lãi cao thì tự biết. Tuần này cái chảy vào đã lên bảng điện xanh rờn. Cái phải chảy ra thì đang xếp hàng ở ba cái mốc đó, chưa tới lượt.

Mà khất được năm nay thì sang năm vẫn phải trả, trả bằng gì khi hàng bán mãi không ra. Kiểu gì cũng tới ngày phải lôi dự án, lôi mớ căn hộ tồn ra gán nợ, bán tháo. Nghe tới bán bất động sản là ai cũng nhảy ngay vào một câu quen thuộc, giá nhà sẽ rơi tới đáy nào. Nhưng anh nói thật, đó chưa phải chỗ đáng nhìn. Cái đáng để ý là ai được quyền ôm đống hàng tồn kia, và ai là người đặt ra cái giá đáy đó.

Muốn hiểu thì nhớ một điều thôi. Gần hết tiền nằm trong bất động sản là tiền ngân hàng cho vay. Dư nợ bất động sản cỡ năm triệu tỷ, chiếm hơn một phần tư tổng dư nợ cả nước. Nghĩa là đống hàng tồn kia thực chất đâu phải của riêng ông đại gia địa ốc, phần lớn nó đang là tài sản thế chấp nằm chình ình trên sổ ngân hàng.

Mà đã nằm trên sổ bank rồi thì cái giá trên sổ ấy bank không chịu cắt đâu. Hạ giá tồn kho là vỡ luôn định giá thế chấp của chính nó, nên nó cứ đảo nợ, giữ con số trên giấy cho đẹp. Anh nhớ cuối hai ngàn hai tư, tồn kho từng vượt năm trăm ba mươi nghìn tỷ mà giá trên sổ vẫn đứng im. Nhưng giá trên sổ đứng im không có nghĩa ngoài chợ cũng đứng im. Ai trót ôm căn hộ mà kẹt tiền, không có cửa đảo nợ như bank, thì phải cắt lỗ thật, chung cư Hà Nội có nơi đã rơi tới ba chục phần trăm. Đó là hai cái giá khác nhau. Giá trên sổ giữ được là nhờ bank chịu đảo nợ, khất định giá lại, chứ không phải vì tiền còn rẻ, tiền giờ đắt rồi. Mà tiền đắt, giá chợ rơi thì tài sản thế chấp mất giá theo, tới ngưỡng là bank kêu con nợ bổ sung tài sản đảm bảo. Ai không có tiền bỏ thêm, mà lúc này ai cũng kẹt, thì bị siết, hàng đẩy ra phát mãi. Đống phát mãi đó mới là hàng xả giá sỉ ở đoạn dưới.

Anh tính nhẩm cho các bạn dễ hình dung. Vay mua một căn hộ ba tỷ, cho thuê được tầm sáu triệu một tháng, cả năm gom lại hơn bảy chục triệu. Mà lãi vay mười hai phần trăm thì mỗi năm mất ba trăm sáu chục triệu. Thu về hơn bảy chục mà phải trả ba trăm sáu, âm gần ba trăm triệu mỗi năm mà giá vẫn treo lơ lửng. Tức là cái giá ấy đang chạy bằng tiền vay với kỳ vọng, chứ có chạy bằng dòng tiền thật đâu.

Đến lúc trái phiếu dồn về mà tín dụng bị siết, mấy cục nợ hết chỗ đảo, thì buộc phải mang hàng ra xả theo giá sỉ cho người khác ôm. Mà lúc ấy ai mua nổi hàng sỉ? Chỉ có bên cầm tiền thật. Đô, tiền mặt, một quỹ nhà nước lập ra kiểu vamc, hoặc chính ngân hàng. Còn dân xài đòn bẩy thì đứng ngoài mà nhìn thôi.

Cho nên đừng hỏi giá rơi tới đâu. Cứ nhìn xem cuối cùng ai ngồi ôm được hàng và ai gõ búa đặt giá. Người đặt được giá đáy mới là người thắng, còn lại chỉ là con tin của cái giá trên giấy.

Nhớ hồi tháng bảy biểu quyết còn chín ông thuận ba ông chống, kiểu người kéo kẻ giữ. Lần này mười hai ông gật ráo cả mười hai, không một ai cãi. Cái bảng người ta cá lãi cuối năm cũng nhích từ hai chín lên gần ba tám phần trăm, tức là cứ mười người thì thêm một người quay ra tin lãi còn lên nữa. Gió đã đổi chiều, các bạn ạ.

Nhưng anh muốn các bạn để ý cái này cho kỹ. Fed bảo vẫn giữ dự trữ ngân hàng dồi dào. Nghĩa là tiền đắt lên chứ chưa hiếm đi. Nghe na ná mà khác một trời một vực. Đắt là thứ gì cũng còn mua được, chỉ tội trả nhiều tiền hơn. Hiếm là có tiền cũng chả mua nổi. Đợt hai ngàn hai hai vừa đắt vừa rút, siết cả hai đầu, nên mới đứt gãy tùm lum. Lần này họ mới bóp có một đầu.

Mà tiền đắt thì ai đau? Thằng vay nhiều mới đau. Thằng mua bằng tiền để sẵn trong túi thì cứ thủng thẳng, chả việc gì. Cho nên đọc tin này mà hoảng lên bán sạch cả rổ là đọc sai bét. Lãi cao nó là cái máy lọc, chứ đâu phải cây gậy phang đều lên đầu mọi người. Nó lọc ra cái nào là thịt, cái nào là bọt.

Anh nói mãi rồi. Cái gì nuôi bằng tiền vay thì có ngày bị gọi trả nợ, đứng không nổi. Cái gì đẻ ra dòng tiền thật thì nó trụ. Bất động sản cũng y chang, cùng một đợt lãi lên mà miếng tăng gấp đôi gấp ba, miếng chết đứng vì chẳng ai mua, kẹt cứng thanh khoản. Nền lãi cao mà giữ độ ba năm là tự khắc lòi ra cái nào thực cái nào ảo.

Còn bao giờ mới hạ? Hồi tháng ba thiên hạ cá là ông Warsh lên thay là hạ ngay, sớm thì tháng sáu muộn thì tháng chín. Giờ tháng chín rồi, ông ấy tăng. Là vì Fed còn đứng đợi mấy ông chủ nợ to như Trung Quốc bán tháo trái phiếu cho xong đã. Bên Nhật vừa nâng lãi lên mức cao nhất trong hơn ba chục năm, cả châu Á đang giành nhau hút tiền về nhà. Chừng nào mấy ông chủ nợ chưa chịu cắt lỗ thì Fed còn giữ giá cao.

Nói chung đừng nghe tiếng trống mà nhảy. Ngồi im mà nhìn cái máy lọc nó chạy.

Chờ mệt đấy.

Lạm phát bây giờ là đình lạm, tức là tổng cầu thì yếu mà chi phí lại đội lên vì nguồn cung bị sốc. Mà lãi suất chỉ ép được phía cầu chứ ép được chi phí đâu. Anh nhớ đợt 2022 FED kéo lãi từ số không lên độ 5% mà lạm phát vẫn dai dẳng mãi. Vì cái gốc nó nằm ở cú sốc cung bên Ng.a với Uka, mà cú sốc cung thì chữa bằng lãi được đâu. Nhà dột mà đi mua quạt cho mát vậy.

Chuyện kéo lạm phát về hai phần trăm thì FED nói mấy năm nay rồi, có làm được đâu. Anh nghĩ họ cũng chẳng muốn làm. Lạm phát mà xuống dưới hai phần trăm vào lúc này chưa chắc là khoẻ, nhiều khả năng là kinh tế suy kiệt. Chẳng ông ngân hàng trung ương nào dám đổi một cơn suy kiệt lấy một con số đẹp trên báo cáo.

Vậy tăng làm gì? Để giữ mặt. Cái thứ FED có lẽ đang bảo vệ không hẳn là giá bó rau, mà là niềm tin của thế giới vào đồng đô với trái phiếu Mỹ. Chỉ cần trông có vẻ kỷ luật là thiên hạ vẫn ôm tiền về Mỹ. Cứ nhìn bên Nhật, mua trái phiếu Mỹ giá rẻ mà Nikkei vẫn lên đỉnh thì phần nào thấy dòng tiền chưa bỏ Mỹ. Người ta chữa niềm tin chứ có chữa giá đâu. Còn dân cầm tiền giấy, ăn lương cố định, thì cứ bị gặm dần, chẳng ai bảo vệ.

Cho nên đừng mong tiền rẻ quay lại. Nền lãi suất mới sẽ cao hơn nền cũ, cả thế giới phải tập quen, và chi phí lãi vay sẽ lọc dần mấy doanh nghiệp yếu. Cứ tính vo thôi, một tỷ đô đi vay thì mỗi một phần tư điểm là thêm cỡ hai triệu rưỡi một năm, vay mười tỷ là hai lăm triệu. Nghe thì bé mà cộng mấy năm lại là gãy lưng.

Nhà mình thì đang chạy game riêng, bơm vốn nhà nước để giữ tăng trưởng, nên cú này của FED chưa ép ngay vào lãi vay trong nước đâu. Nó ép vào tỷ giá trước. Mà cái gì ép vào tỷ giá thì lặng lẽ lắm, không ai la làng, chỉ thấy đi chợ đắt, đổ xăng đắt, nhập cái máy cũng đắt. Anh đoán độ vài tháng nữa mới thấy rõ mặt.

Đọc tin thì thấy siết. Sờ ví thì thấy mỏng.

Nghĩ mà buồn cười. Một ông quan tài chính bên Mỹ vừa hứa phát cho mỗi đầu người năm nghìn đô, mà mồm vẫn bảo không đụng gì tới thâm hụt. Trong khi cái cuộc chiến ngoài kia mỗi tháng ngốn độ ba tỷ đô. Vừa in vừa tiêu vừa đánh nhau, rồi bảo chả tốn gì. Thị trường trái phiếu nó không phải bọn me tây, nó không tin. Nó đòi lãi cao hơn cho mỗi đồng đô mà Mỹ muốn vay tiếp. Cái lãi dâng lên ấy, nói cho gọn, chính là cái giá thế giới bắt Mỹ trả cho cái trò vừa in vừa tiêu.

Anh đã viết nhiều lần về cái vòng của một đồng tiền mạnh. Nó mạnh lên để gom thặng dư về, rồi phá giá để chốt lời, rồi lại mất giá để ép cả thế giới quay lại mua nó và vay nó, xong lại mạnh. Đồng đô đã quay hết cái vòng đó suốt mấy chục năm nay. Có điều vòng nào rồi cũng phải đóng, và lần này cái hoá đơn nó rơi xuống tận cây xăng.

Diesel bình quân bên Mỹ vừa lập kỷ lục mọi thời đại, đắt thêm cỡ bảy chục phần trăm chỉ sau đúng một năm, tức là gần gấp rưỡi. Dầu thật giao ngay thì đã trên một trăm ba mươi đô một thùng, còn cái bảng hợp đồng giấy thì mới quanh một trăm lẻ tám, chênh nhau hơn hai chục đô. Cái bảng giấy người ta vẽ ra để che cho đỡ giật mình, còn thằng mua dầu thật thì trả đúng cái giá thật. Cỗ máy giấy nào rồi cũng có ngày phải gặp cái hàng thật.

Anh không dám nói lịch sử lặp lại nguyên xi, nhưng nhớ lại hồi 2007 lợi suất cũng vọt lên y như vầy, rồi ngay sau đó là cả một cơn bão. Diesel mà đắt thì xe tải đắt, nông nghiệp đắt, xây dựng đắt, rồi mọi thứ trong nền kinh tế cứ đắt dần theo, chỉ là trễ vài tháng thôi.

Tóm lại một câu cho dễ nhớ: thế giới đang bắt Mỹ trả giá thật cho những đồng đô nó in ra.

Vấn đề là các bạn đang đo sai cái giá của miếng đất. Cứ tưởng giá nó bằng cho thuê được bao nhiêu một tháng. Không phải đâu. Giá miếng đất được đo bằng việc ngân hàng chịu cho vay bao nhiêu trên nó. Đất là vốn, là tư liệu sản xuất, còn cái nhà bên trên mới là hàng tiêu dùng, đo bằng công năng. Mà bank thì chỉ giải ngân cái gì nó nhìn thấy rõ. Miếng đất thì sờ được, cầm sổ được. Chứ cái chất xám của các bạn, cái công năng buôn bán, là thứ vô hình, ai mà cho vay trên đó? Thế là tiền tín dụng cứ dồn hết vào đất, giá đất phồng lên theo tín dụng chứ có theo nhu cầu dùng thật đâu.

Nhưng cái điểm mấu chốt, cái mà ít người chịu ngẫm, là ở xứ mình chưa đánh thuế vào việc GIỮ đất theo năm. Ôm một miếng đất bỏ không gần như chẳng tốn đồng thuế nào cả. Nên ai cũng ôm đất làm kho của cải, để đó cho nó lên. Cái duy nhất nó bào người ôm là khoản lãi vay hàng tháng. Cho nên cái lãi cao mà anh è cổ trả mỗi tháng ấy, nói cho vuông, nó cũng như một khoản thuế nắm giữ, chỉ khác là tính trên phần đang vay. Chỉ khác là anh nộp cho ngân hàng chứ không nộp cho nhà nước. Bản chất là một.

Anh nhớ hồi hai nghìn lẻ bảy, có rất nhiều người vay tiền mua nhà đất ngay lúc giá đỉnh. Đến khi tín dụng ngừng bơm, chả có sắc thuế nào bắt họ phải bán cả, chỉ có mỗi cái lãi hàng tháng nó gặm. Người ta gồng được cỡ hai ba tháng, rồi vài năm sau, rất đông người bán tháo, giá rụng có nơi hơn nửa. Cứ hình dung ôm càng lâu thì lỗ càng đều, tiền thuê thu về không bao giờ đuổi kịp tiền lãi phải trả. Đó là chuyện đương nhiên.

Mà tại sao nhà nước cứ để cái lãi làm công việc của thuế? Là vì miếng đất chính là tài sản thế chấp lõi để cả hệ thống ngân hàng nó chạy. Bây giờ đánh thuế giữ đất, cho giá đất tụt về đúng công năng thật của nó, thì co luôn cái kho thế chấp ấy. Cả hệ thống rung. Thế nên thà thu bằng lãi cho nó êm, cho nó kín đáo.

Nói vậy để các anh em ôm mặt bằng hiểu, rằng cái đau các bạn đang chịu không phải tự dưng, cũng không phải xui. Nó là cơ chế. Các bạn đang trả một thứ thuế trá hình, mà lại nộp nhầm cửa. Nghĩ cho kỹ thì buồn cười thật.

Cờ vua có hai người, luật cố định, trọng tài đứng ngoài. Đám đông học sách Tây tưởng VN cũng vậy. Tính nước theo luật chuẩn rồi ngơ ngác khi quân không đi như tính.

Vì trên bàn cờ VN có người thứ ba. Người này vừa ngồi đánh một bên, vừa cầm còi trọng tài, vừa sửa luật giữa ván. Dời quân được. Kẻ thêm ô bàn cờ cũng được.

Textbook sai à? Không. Đúng. Trên giấy.

Cung-cầu-giá vẫn giải thích phần lớn câu chuyện. Nhưng cái phần làm anh em thua dù tính đúng, nó nằm ở người thứ ba kia. Sách Tây không có ô đó, vì bên Mẽo, bên Tây, nhà nước đứng ngoài thổi còi thật. Ở mình thì không.

Nhìn cái này.

Cùng một ngân hàng, cùng một ngày. Biểu niêm yết treo 5,9%. Ngồi xuống bàn, nhân viên nhỏ giọng cho 7,5-8% nếu gửi nhiều. Hai con số. Một cái trên bảng cho Thống đốc đọc, một cái thật cho người gửi tiền. Giá không do cung cầu clear ra. Có người set cái treo, thị trường set cái thật.

Tỷ giá cũng vậy. Trung tâm VND nhích đúng 0,03% từ đầu năm, phẳng như mặt bàn. Trong khi chợ đen có lúc vọt lên 28 nghìn rồi bị kéo xuống. Phẳng không phải vì cung cầu cân. Phẳng vì có người giữ, bằng forward, bằng dự trữ, bằng tool. Giá được dắt, không phải giá tự ra.

Mà sửa luật giữa ván không phải nói cho oai. Có cái quy định siết tỷ lệ cho vay suốt mấy năm, vạch lộ trình đàng hoàng. Rồi một ngày ra văn bản nới lại một phần. Siết mấy năm, nới một ngày. Quân trên bàn vẫn thế, luật đổi, thế cờ khác hẳn. Anh em tính nước theo luật cũ thì hớ.

Đó là lý do bê nguyên sách Tây vào đây hay trật. Sách vẽ bàn cờ hai người. VN là bàn cờ ba người, mà người thứ ba không tính nước, ổng tính cả luật.

Vậy đọc cho đúng thì thêm gì?

Sau cung-cầu-giá, hỏi thêm bốn câu. Người thứ ba đang muốn gì: lãi suất thấp để đỡ tăng trưởng, hay giữ tỷ giá cho dân khỏi tháo sang đô. Ổng cầm tool gì: room tín dụng, hợp đồng forward, thông tư, đầu tư công. Đã rút tool ra dùng chưa, hay còn để trong túi. Và bao giờ thì hết tool.

Bốn câu đó không có trong sách. Nhưng ở VN nó là nửa còn lại của ván cờ.

Người thứ ba mạnh, nhưng không vô hạn. Kho đạn ngoại tệ đủ chừng hai tháng nhập, mỏng. Dầu trên trăm đô thì giữ tỷ giá tốn hơn. Tool nào cũng có đáy. Khi nào chạm đáy thì bàn cờ có tự trả về luật chuẩn không? Câu đó anh để ngỏ, chưa dám chốt.

Nhưng chừng nào tool còn, thì đừng tính nước VN bằng luật cờ vua.

Chính phủ ở đây không phải trọng tài đứng ngoài. Chính phủ vừa đá, vừa thổi còi, vừa viết luật.

Textbook dạy cờ vua. VN chơi cờ có người dọn bàn. Tính theo luật chuẩn không sai cách tính, chỉ sai chỗ quên mất người thứ ba.

Mấy cái sai cụ thể khi bê nguyên sách Tây vào, bài sau anh lại tiếp.

Chuyện là thế này: tiền được bơm ra rất nhiều, nhưng chỉ chảy về một phía. Phía nhà máy, cảng, đầu tư công thì no, sản xuất tám tháng tăng 11,9%, cao nhất bảy năm. Phía chứng khoán và đất vay nợ thì đói, chỉ số thủng 1.800, khối ngoại xả 1.400 tỷ ngay trong tuần ruột lập kỷ lục. Hai con số cùng nhà mà không nhìn mặt. Muốn hiểu vì sao, đi cùng một đồng tiền, từ lúc được ký tới lúc hoá đơn về.

Đồng tiền ấy sinh ra từ một chữ ký. Thủ tướng lẫn Tổng Bí thư tuần này cùng một chữ: tăng tốc. Đầu tư công mới giải ngân 50,2% của 1.022.607 tỷ, còn chừng 509 nghìn tỷ phải đẩy trong ba tháng rưỡi, 145 nghìn tỷ mỗi tháng, gấp 2,3 lần nhịp tám tháng đầu. Van này không hỏi thị trường. Nó mở bằng lệnh.

Mở van thì nước phải chảy qua ống ngân hàng trước. Và ống thì đầy: lãi qua đêm giữa các nhà băng từ đỉnh 9,5% cuối tháng 8 rơi còn 1,5% hôm 10/9, tám điểm trong hai tuần. Nghe như tiền rẻ. Cơ mà lãi gửi kỳ dài của Big4 vẫn kê tới 8%. Cùng một hệ thống, tiền qua đêm giá 1,5, tiền để dành giá 8, chênh sáu điểm rưỡi. Nước mới ngấm ống ngắn, chưa tới cái bồn dài hạn mà doanh nghiệp và người mua nhà múc. Đồng tiền đi tiếp, nhưng chỉ phần chảy được.

Phần chảy được ấy tới ruột. Xuất nhập khẩu tám tháng 770 tỷ đô, kỷ lục. Vốn ngoại giải ngân 17,25 tỷ, cao nhất năm năm. Nhập siêu luỹ kế 20,46 tỷ, chỉ 2,7% kim ngạch: máy về trước, hàng ra sau. Nông lâm thuỷ sản vẫn xuất 49,31 tỷ đô, tăng 7%, nên ruột chạy thật, không chỉ một nhà. Nghe ngon. Và đúng là ngon, phần này không có gì để chê.

Chỉ có điều ruột chạy bằng ít chủ hơn. Cùng tám tháng kỷ lục đó, 40.800 doanh nghiệp hoàn tất giải thể, tăng 125,5%, trong khi lập mới chỉ tăng 7,7%: cứ 3,4 cửa mở thì một cửa đóng hẳn. Vingroup nửa năm lãi 20,4 nghìn tỷ, gấp 4,5 lần. Tiền tới ruột không rải đều, nó dồn về những cái bụng đủ to để nuốt lệnh tăng tốc. Bánh to hơn, ít tay chia hơn.

Vậy chỗ nào đồng tiền không tới? Là cái vỏ. Chỉ số tuần rơi 3,12%, về 1.795,21; bỏ bốn mã họ Vin ra, cả tuần chỉ nhích 0,3%. P/E 12,46, rẻ hơn bình quân mười năm 19%, mà vẫn bị bán, vì rẻ không giữ được tiền đang đi ra. Nền của cú rơi là dư nợ cho vay chứng khoán đã lên 453,8 nghìn tỷ từ quý 2, tăng 49% một năm, phần lớn theo deal riêng ở chín công ty có ngân hàng đứng sau. Vỏ dựng bằng tiền vay của vòng bơm trước, mà vòng này không hướng về nó. Đòn bẩy ở lại, giá bỏ đi.

Và đúng lúc vỏ hết được bơm thì hoá đơn của vòng trước về. Nợ xấu 27 ngân hàng niêm yết lần đầu vượt 312 nghìn tỷ, tăng 17,5% từ đầu năm, nhanh hơn dư nợ tăng 10,4%. Đệm dự phòng lùi từ 86 về 82,9 đồng cho mỗi trăm đồng nợ xấu, trong khi lợi nhuận ngành quý 2 vẫn tăng 28%. Phía địa ốc, trái phiếu đáo hạn dồn về tháng 12 chừng 23,7 nghìn tỷ, chủ nợ đã nhận đơn xin khất. Nhà nước có mở một cửa, gói nhà ở xã hội 145.000 tỷ lãi 5,4%, nhưng cửa đó cho người mua nhà để ở, không cho người ôm trái phiếu tới hạn. Lãi khoe trước, hoá đơn tới sau.

Đi hết một vòng, cái đáng nói nhất nằm ở hai con số đáng lẽ phải cùng chiều mà quay lưng nhau: FTSE nâng hạng, 21/9 hàng đợt đầu về chừng 240 triệu đô, kịch bản đẹp lên tới 4,45 tỷ, báo đăng cả tuần. Cũng tuần đó khối ngoại bán ròng 1.400 tỷ. Tin nâng hạng là tin cho vỏ. Tiền bán ròng là tiền của vỏ. Có điều tiền đi vào ruột bằng lệnh, còn tiền rời khỏi vỏ bằng chân, mà chân thì không đọc báo. Và lạm phát 4,89% sát trần 5% cộng dầu trên 107 đô đã khoá luôn cửa hạ lãi quý bốn, nên đừng chờ vòi quay lại. Vậy nên vỏ tuần này không phải đang điều chỉnh. Nó đang bị bỏ lại.

Tuần trước nói gì, tuần này diễn biến ra sao:

Bốn câu, bốn câu số về đúng chiều. Câu nào tới hạn, bảng này chấm tiếp.

Vấn đề của tuần, gọn một câu: tiền bơm ra chỉ chảy một chiều, về ruột và về những bụng to, còn cái vỏ dựng bằng tiền vay vòng trước giờ tự trả hoá đơn khi vòi không còn hướng về nó. Tuần này có ba mốc để canh. Thứ Ba 15/9 câu đầu tới hạn, và với tiền qua đêm chưa bò tới bồn, chỉ số không có gì để đứng trên 1.800 cho ra hồn. 21/9 hàng nâng hạng về, 240 triệu đô ấy đi qua bảng điện như cơn mưa rào, khối ngoại vẫn bán, vì họ bán cái vỏ chứ không bán cái tin. Fed họp tháng 9 và CPI tháng 9 cầm chìa khoá quý bốn, mà chìa khoá đó tuần này đã hơi rỉ. Ruột với vỏ, tuần này chỉ một bên được bơm. Tuần tới cũng vậy. Đứng bên nào, tự xem.

Anh có lần chạy xe ngang một chỗ như thế lúc chạng vạng. Cả một khu mấy trăm căn villa, cái nào cái nấy như biệt phủ, mà im phăng phắc, chỉ có mấy con chó hoang với ông bảo vệ ngồi rung đùi bên cái chòi. Anh tấp vào hỏi ổng ở đây có ai ở không, ổng cười, nói mấy năm rồi chú ơi, cư dân chủ yếu là em với đàn muỗi. Nhìn thì đúng là phí của giời. Cả nghìn tỷ đổ vào bê tông rồi để đó nuôi muỗi.

Nhưng chủ đầu tư tư duy kiểu khác. Rất khác.

Với bạn, cái nhà là chỗ để ở. Với họ, cái nhà là chỗ để cắm. Họ không xây để có người dọn vào, họ xây để có cái đem thế chấp. Mỗi dự án mới mọc lên là một cục tài sản được định giá phồng to, đem cắm ngân hàng lấy một mớ tiền tươi, dùng tiền đó trả nợ cũ rồi khởi động dự án sau. Xây càng to, định giá càng bự, cắm càng được nhiều. Bán được mấy căn chỉ là chuyện phụ, có thì vui, không có cũng chưa chết. Cái chết chỉ tới ngày ngân hàng ngừng bơm.

Mà xây còn được việc nữa. Ở cái mô hình kinh tế này, xây dựng chính là cái máy in việc làm và bơm tiền của cả nền. Đổ tiền vào hạ tầng, vào bê tông, là cách nhanh nhất để tiền chảy ra đường, nuôi ông thợ hồ, ông bán vật liệu, ông chạy xe ben. Cái đô thị ma hôm nay có khi là chỗ ở của người mười lăm năm sau, khi đường lớn kéo tới, khu công nghiệp mọc lên, dân dồn về. Xây trước, ở sau. Chỉ khổ nỗi cái khoảng giữa nó dài, và trông y hệt lãng phí.

Nhưng thâm nhất là chỗ này. Cả cái khối bê tông ế đó là một cái bể khổng lồ để nhốt tiền. Nhà nước bơm tiền ra thì tiền phải chảy vào đâu đó. Không có chỗ chứa, nó tràn thẳng vào bó rau con cá ngoài chợ, hóa lạm phát, dân chửi ngay ngày mai. Còn có sẵn một rừng bê tông để tiền đổ vào, thì tiền nằm im trong giá nhà giá đất, chợ vẫn yên, chỉ mỗi giá nhà là leo. Cái đô thị ma vì thế không phải cục nợ vô dụng. Nó là cái bể bê tông nhốt lạm phát cho khỏi tràn vào bát cơm.

Nên lần sau đi ngang một cái đô thị ma, thôi đừng thương giùm ông chủ đầu tư tội nghiệp ế hàng. Ổng có ế đâu. Ổng đang gửi tiết kiệm bằng bê tông, lại được bảo vệ với muỗi trông nhà giùm. Cái nhà không bán được, với bạn là thất bại, với ổng là một khoản đã cắm xong.

Có điều cái bể nào cũng có đáy. Nhốt lạm phát vào tường không phải là xóa nó, chỉ là hoãn. Chừng nào tiền còn bơm, bể còn phình, nhà còn xây, giá còn leo. Tới ngày tiền ngừng, ông nào ôm dự án dở dang mà đứt vốn thì phải bán tháo, cái bể nứt, chỗ lạm phát nhốt bao năm trong bê tông đổ ập ra một lần, và đống tài sản đó lặng lẽ đổi chủ, từ tay người đi vay sang tay người cầm tiền mặt. Rồi mươi năm sau, cũng chỗ đất đó, lại mọc lên một siêu đô thị mới, hoành tráng gấp đôi. Y như cũ.

Khu đô thị ma không phải cái máy hỏng. Nó là cái máy chạy đúng thiết kế. Chỉ có điều nó chưa bao giờ chạy vì bạn.

Mà nói cho đúng, tới giờ vẫn chưa có đồng thuế nào hết. Mới là dự thảo, Thủ tướng yêu cầu nghiên cứu đánh thuế đầu cơ đất thôi. Vậy mà nghe hơi đó, khối người đã giãy nảy, tưởng nhà nước sắp móc túi mình, ai có cái nhà cũng phải è cổ đóng. Đọc xuôi thì tưởng nó nhắm vào túi mình. Đọc ngược lại mới thấy nó nhắm vào người khác.

Anh nhớ mấy năm sốt đất, ra đường ai cũng thành nhà đầu tư. Đi ăn cưới, mâm nào cũng bàn lô nào vừa sang tay lời mấy trăm. Chị bán rau đầu ngõ cũng ôm hai miếng đất nền ngoài ngoại thành, ngày nào cũng mở điện thoại ra dò giá. Cả nước đổ xô đi ôm đất, mà đất thì có đẻ thêm được hạt gạo nào đâu.

Giá đất sốt lên không phải vì đất tự đẻ ra tiền. Nó lên vì một trò. Mười ông, mỗi ông một miếng đất một tỉ, ai cũng đem miếng đất cắm ngân hàng vay một phần, rồi mua đất của nhau, chẳng sản xuất ra hột thóc nào. Giá càng đội, đất định giá lại càng cao, cắm lại vay được càng lắm. Từ mỗi lô một tỉ lên mười tỉ, chỗ vay phình theo, hàng chục tỉ tín dụng mới được bơm ra, năm nào cũng phải cõng lãi. Mà lãi ấy đất có đẻ ra hàng hoá nào để trả đâu, nên rốt cuộc người đi làm phải cày ra mà gánh. Ngân hàng rót được cũng chỉ nhờ hai thứ: tài sản thế chấp, hoặc thặng dư từ mồ hôi người lao động. Thế chấp thì có hạn, còn mồ hôi thì phải tích cóp bao nhiêu năm. Đất càng đắt, tín dụng càng bị hút hết vào chỗ ôm chờ giá, chẳng còn mấy đồng chảy vào nhà máy, vào đồng ruộng.

Đây mới là chỗ đám đông đứng nhầm cửa.

Thuế nắm giữ hàng năm không đánh vào cái nhà anh đang ở. Nó đánh vào đất ôm chờ giá, đất giữ đó mà không dùng. Anh có một căn để chui ra chui vào thì khoản thuế ấy nhẹ như lông hồng. Còn thằng ôm mười lô nằm chờ người khác cày để mình ăn chênh, mỗi năm phải nôn ra một khoản, thì mới đau. Ôm đất chờ giá bỗng thành lỗ theo năm. Nó phải xả, hoặc phải lôi đất ra làm ăn thật. Đánh nhầm người, là do nhìn nhầm chỗ.

Mà cái vòi thuế với cái quyền định giá đất, nhà nước cầm cả hai. Nên nó thừa sức chĩa vào đúng phần địa tô mà lớp đầu cơ ăn không, kéo về cho ngân sách, đổ lại vào đầu tư công với an sinh. Đánh thuế kiểu đó thì được ba cái một lúc: giá đất không giảm sâu nhưng cũng thôi sốt, người chăm chỉ tích cóp còn mua nổi cái nhà để ở; đất đầu cơ dần chuyển sang làm ăn, đẻ ra giá trị thật; nhà nước có thêm nguồn thu.

Đánh thuế nắm giữ thì đất đầu cơ phải xả, giá đất bò về nhu cầu thật, đất chảy về tay người ở và người làm. Buông thuế ra, đất lại trôi về đám ôm chờ giá, dăm năm sau sốt lại từ đầu. Đất thì hữu hạn, lòng tham ăn chênh thì vô hạn. Nên đời nào cũng phải có người cầm dao cắt tô định kỳ. Ai giãy nảy nhất, thường là kẻ đang ôm đất chờ người khác cày.

Muốn thấy nó ngược ở đâu, phải mổ cái từ lạm phát ra đã. Nhiều người tưởng nó là nguyên nhân, là thứ phải ra tay diệt. Không phải. Nó là cái quả. Nó giống cái nhiệt kế cắm vào nồi, chỉ báo cho anh biết trong nồi đang nóng, chứ bản thân nó không đun. Thấy nhiệt kế lên cao thì đi tìm cái bếp, chứ ai lại đi đập cái nhiệt kế.

Vậy cái bếp ở đây là gì. Là chỗ đồng tiền được bơm ra. Tiền bơm ra cần một cái hồ để chứa, và cái hồ đó chính là sức làm ra hàng thật của nền kinh tế. Bơm mười đồng vào chỗ đẻ ra thêm mười đồng hàng thì hồ rộng ra theo, giá đứng yên. Bơm mười đồng vào chỗ không đẻ ra gì thì mười đồng đó không có chỗ chứa, nó tràn vào giá. Anh lấy ví dụ cho dễ. Một cái chợ chỉ có ngần ấy gạo, ngần ấy thịt, ngần ấy thứ người ta ăn tiêu mỗi ngày, đó là hàng thật. Giờ có kẻ vay ba nghìn tỷ xây chục cái biệt thự giữa sa mạc, không ai tới ở, mà cũng không đẻ thêm được một hạt gạo nào. Ba nghìn tỷ đó không mất đi đâu. Nó quay ra chợ, tranh mua đúng ngần ấy hàng cũ, đẩy giá cái rổ đi chợ mỗi ngày lên. Đúng cái rổ hàng mà người ta đem ra đo lạm phát. Đấy, lạm phát đẻ ra từ chỗ tiền bơm vào cái không làm ra hàng. Người ta gọi cái đó bằng một từ hiền lành hơn, là lãng phí.

Hiểu tới đây rồi thì nhìn lại cái trần bốn phẩy năm. Nó không đo sức khoẻ của nền kinh tế. Nó đo tuổi. Lạm phát chỉ đáng sợ với một nền kinh tế đã già, cạn đường lớn, không làm ra thêm hàng được nữa, nên tiền bơm ra chỉ còn nước dồn vào giá. Còn một nền kinh tế vẫn đang đẻ ra hàng, vẫn còn chỗ cho tiền biến thành của cải thật, thì phần lạm phát do tiền dư ra đó tự xẹp như bọt xà bông. Cái trần đó là cái mốc người ta vẽ ra để giữ cho dân còn tin đồng tiền đang được canh chừng. Nó là cái cọc để neo lòng người, không phải cái vạch mà bước qua là nền kinh tế sập.

Nhìn con số kỳ này thì rõ. Lạm phát cơ bản đã leo gần bằng lạm phát tổng, tức là giá không còn nằm riêng ở xăng dầu mà đã ngấm vào mặt bằng giá chung. Con số đó chỉ đáng lo nếu phần ngấm vào là tiền chảy vào chỗ không đẻ ra hàng. Còn nếu nó là thu nhập người ta nhích lên, mua sắm nhiều hơn, kéo nền kinh tế làm ra thêm đồ, thì đó lại là cái quả lành của một nền kinh tế đang lớn.

Cho nên đừng dán mắt vào con số xem nó chạm trần chưa. Nhìn chỗ đồng tiền vừa bơm ra đang chảy đi đâu. Nó chảy vào nhà máy, vào hàng hoá người ta cần, thì lạm phát chỉ là cái giá tạm của tăng trưởng, sang năm hàng ra nhiều là nó tự xẹp. Nó chảy vào mấy cái biệt thự giữa sa mạc, thì con số dù còn nằm dưới trần vẫn là cái mầm mục bên trong.

Bản chất thị trường chứng khoán không phải cái sòng công bằng nơi ai giỏi thì thắng. Nó là một cái máy hút tiền mặt bằng đòn bẩy. Muốn giá lên thì phải có tiền tươi của nhỏ lẻ nộp vào, cộng với tiền vay margin bơm ra. Muốn giá xuống thì đơn giản hơn nhiều, chỉ cần ngừng bơm margin, siết một cái, là đám vay nợ phải bán tống bán tháo để cắt lỗ. Bơm cho lên để dụ người ta vào, siết cho xuống để lùa người ta ra. Cái máy chỉ có mỗi một nhịp đó, lặp đi lặp lại.

Mà nó lặp được mãi là nhờ một thứ bất biến: lòng tham. Ở đáy thì tiếc rẻ, dồn tiền mua bình quân giá xuống. Ở đỉnh thì ham gỡ, vay margin tất tay. Chưa kể cái tài khoản nó ác. Lên thì được 5 phần trăm, mà xuống thì mất 50. Trật vài nhịp là âm sạch.

Nhiều người hỏi, thế tiền tôi thua nó chạy đi đâu? Nó không bốc hơi đâu. Nó bò lên trên. Bạn mất, thì có kẻ ngồi sẵn dưới đáy với một đống tiền mặt, nhặt lại tài sản của bạn với giá rẻ mạt, đúng lúc bạn bị ép bán trong hoảng loạn. Rồi lên tầng cao hơn nữa, là kẻ in được ra tiền và cho vay margin. Cái thằng đó mới ghê. Nó thu tô bằng lãi vay. Bạn thắng nó cũng ăn lãi, bạn thua nó cũng ăn tài sản. Kiểu gì nó cũng có phần. Nó là đứa duy nhất trong ván này không bao giờ phải bán lúc hoảng.

Ngặt cái, đây mới là chỗ đau. Cả cái màn vặt lông đó chẳng cần một thằng nhà cái ác nào ngồi giật dây hết. Thị trường nó sạch bong. Không ai thèm lừa bạn cả. Cái duy nhất thao túng bạn, đẩy bạn mua đúng đỉnh bán đúng đáy, là cái thằng muốn-gỡ ngồi ngay trong bụng bạn. Người ta cứ đổ cho lái, cho đội, cho tin đồn, vì đổ tại người khác thì đỡ nhục hơn là thừa nhận chính mình tự nhảy vào.

Vậy nên thôi đừng ngồi chửi nhà cái nữa. Chả ai buồn hại một người tự nguyện vác tiền tới nộp. Tiền của bạn chảy lên tay kẻ cầm sẵn tiền mặt và kẻ cầm cái máy in, mấy kẻ không bao giờ phải bán trong cơn hoảng. Còn cái đứa lùa bạn tới đúng chỗ để bị vặt, thì bạn nuôi nó trong người từ đầu.

Cái máy này không cần một kẻ ác nào. Nó chỉ cần bạn tham. Mà cái đó thì bạn tự cấp.

Muốn biết một nền kinh tế thật sự khoẻ tới đâu, đừng nhìn cái người ta cần. Nhìn cái người ta thèm.

Đêm qua Apple vừa tung ra cái iPhone gập, bản thấp nhất đã ngót sáu mươi lăm triệu. Một cái điện thoại thôi đấy. Không phải nhà, không phải xe, một cái nhét vừa túi quần. Vậy mà nó dám hét cái giá đó ra, mặt không đổi sắc. Chuyện nghe tưởng chỉ là chuyện công nghệ, thực ra là một cây nhiệt kế. Một hãng chỉ dám nâng giá cái món người ta thèm mà không thật sự cần, khi nó ngửi thấy túi tiền đám đông đang mở trở lại. Nâng giá món thèm mà cầu còn nằm đáy thì ế chỏng gọng. Nó dám hét giá, tức là nó đánh hơi thấy tiền. Cũng như hồi dân một xứ nghèo bắt đầu kéo nhau đi uống cà phê Starbucks, đó là lúc sức mua chỗ đó vừa được cơi nới.

Giờ quay lại cái thước PPP kia. Nó bảo cùng một số tiền, ở nước nghèo mua được nhiều đồ hơn, nên quy ra thì dân nghèo cũng giàu ngang. Nghe thì có lý. Nhưng cái thước đó chỉ đúng với một giống người biết đủ, ở nhà ăn cơm với nước mắm, không thèm iPhone, không thèm siêu xe, không mơ bay lên vũ trụ, sống qua ngày là thấy hài lòng.

Mà khổ cái, giống người đó làm gì có trên đời.

Con người sinh ra đã không bao giờ biết đủ. Có cơm thì thèm thịt, có xe máy thèm ô tô, có ô tô rồi thèm cái đắt hơn. Chính cái lòng ham mê bất tận đó làm hai việc cùng một lúc. Một, nó giết chết cái thước PPP, vì cái thước ấy đo một con người không tồn tại, người thật thì có bao giờ chịu dừng ở cơm nước mắm. Hai, nó biến giá của đúng cái món người ta thèm nhất thành cây nhiệt kế đo cầu chuẩn nhất, vì hễ trong túi vừa có tiền là người ta đổ vào cái thèm trước, chứ ít ai vội đi mua thêm bao gạo.

Cho nên đừng ngồi khoe tính theo sức mua thì mình giàu ngang thiên hạ. Cái thước đó đo một giống người ăn cơm nước mắm là thấy đủ, mà giống đó không có thật. Muốn biết một nền kinh tế khoẻ hay yếu, cứ nhìn cái món xa xỉ người ta thèm mà không cần, xem có hãng nào dám hét giá nó lên, và có ai chịu móc túi ra trả.

Đo cái người ta cần thì ra một con số cho đẹp lòng nhau. Đo cái người ta thèm mới ra sự thật.

Anh nói luôn: cái tiền vào theo rổ chỉ số đó không phải tiền tin vào Việt Nam. Nó là tiền bị máy bắt phải mua. Một quỹ chỉ số ở nước ngoài, khi Việt Nam được cho vào rổ, thì nó buộc phải nắm cổ phiếu mình theo đúng trọng số, không phải vì nó thích doanh nghiệp mình, mà vì cái rổ bảo thế. Đó là mệnh lệnh kỹ thuật, có ngày có giờ. FTSE hiệu lực 21 tháng 9, rồi chia làm bốn đợt kéo tới tận tháng 9 năm sau.

Nên phải tách cho rõ hai loại tiền. Một loại là tiền đặt cược vào từng doanh nghiệp, có người ngồi đọc, nó tin thì nó vào. Một loại là tiền phân bổ theo rổ, ai trong rổ thì mua, rớt khỏi rổ thì bán, khỏi cần biết làm ăn ra sao.

Hiểu chỗ này thì mới đọc được mấy phiên vừa rồi. Phiên 2 tháng 9 khối ngoại bán ròng gần 1.500 tỷ, xả mạnh nhóm ngân hàng, ai nhát tay thì tưởng nó tháo chạy. Hai phiên sau nó lại mua ròng hơn trăm tỷ. Thực ra phần lớn cái đó không phải mất niềm tin hay lấy lại niềm tin gì hết. Nhiều phần là tiền máy chạy trước và quanh các mốc cơ cấu, kiểu quỹ chỉ số cứ tháng 3, tháng 6, tháng 9, tháng 12 lại đảo rổ một lần. Con nước. Vào theo lịch, ra theo lịch.

Mà con nước thì cần chỗ để bám. Đây mới là chỗ đám đông nhìn nhầm. Người ta ngồi cãi nhau có được nâng hạng không, tiền vào bao nhiêu, tức là cãi nhau về cái quả. Còn cái nhân thì chẳng mấy ai hỏi: nâng hạng xong, sàn có cái gì thật để chỗ tiền đó mua?

Nâng hạng chỉ là mở cửa. Cửa mở không phải là tiền đã vào nhà. Trong rổ mà chỉ có mấy cổ phiếu cũ mèm có sẵn, thì tiền mới ập vào cũng chỉ thổi giá đám hàng cũ đó lên, rồi tới kỳ đảo rổ quỹ lại rút ra. Muốn nuốt được số tiền đó cho bền, sàn phải có hàng mới thật: một làn sóng doanh nghiệp thật lên niêm yết, thật sự cần vốn để làm ăn, đồng thời đuổi bớt đám cổ phiếu lên sàn làm cảnh. Vì tiền cuối cùng vẫn đi theo của cải thật do người ta làm ra, chứ không đi theo cái tin.

Cửa đã mở. Nhưng cửa mở mà trong nhà không có hàng thật thì khách chỉ ghé qua, vào theo lịch rồi ra theo lịch.

Anh đọc mà thấy nhảy cóc hơi xa.

Trước hết gỡ cái tin ra đã. Cấm dùng chung cư sai mục đích không phải cái gì mới, Luật Nhà ở cấm lâu rồi, 339 chỉ nâng mức phạt lên gấp ba, từ hai ba chục triệu lên trăm ba. Và nó không cấm cho thuê: cho thuê để ở vẫn được, chỉ cấm biến căn hộ thành văn phòng, cửa hàng, chỗ lưu trú ngắn ngày. Tức là nhà nước ép cái căn hộ về đúng cái nó sinh ra để làm, cho người ta ở.

Còn chuyện giá giảm sâu thì là đếm nhầm chân.

Giá chung cư nó đứng trên cái gì? Không phải trên chuyện cái căn hộ đó được ngăn ra làm văn phòng hay cho khách thuê theo đêm. Chung cư là hàng đẻ ra từ đất. Giá đất là giá vốn, cộng đầu cơ, cộng tiền bơm vào. Cứ một mớ tiền không có chỗ chạy là nó dồn vào chung cư, căn ba tỉ đẩy lên sáu tỉ, chả liên quan gì tới việc căn đó có ngăn ra cho thuê làm văn phòng được hay không. Cái đỡ giá là đất với dòng tiền, không phải cái công năng kinh doanh.

339 chỉ cắt đúng một lớp: lớp mua căn hộ về không để ở mà để vắt dòng tiền, officetel, văn phòng, airbnb. Lớp này định giá bằng tiền cho thuê khai thác, cắt đường khai thác thì nó hụt chân thật. Nhưng lớp căn hộ có người ở thật thì không định giá kiểu đó, ai cũng cần chỗ chui ra chui vào, nên nó gần như không nhúc nhích.

Nên cái xảy ra không phải cả thị trường rơi, mà là phân hoá. Căn có người ở thật đứng, thậm chí về đúng cái giá của một chỗ để ở. Căn mua chỉ để úp bô người sau, không có người ở cuối cùng, thì lộ mặt là hàng rác, rớt. Nghị định không đánh sập giá, nó lột cái mặt nạ khai thác ra khỏi cái nhu cầu ở thật.

Muốn chung cư giảm sâu thật thì phải chạm cái chân nó đứng: siết tín dụng chảy vào bất động sản, hoặc kéo giá đất xuống bằng thuế. Cái đó 339 không làm. Mà mấy chính sách siết kiểu này xưa nay cũng chỉ đưa giá về không giảm sâu cũng không tăng nóng, cho dân từ từ tích cóp mua nổi chỗ ở, chứ nhà nước có muốn nó sập đâu, sập thì loạn.

Nên đừng nhìn cái nghị định phạt để đoán giá. Muốn biết chung cư đi đâu thì nhìn tín dụng với giá đất. Còn 339 chỉ làm một việc, tách cái căn để ở ra khỏi cái căn để đánh quả.

Anh để ý cái này lâu rồi. Cứ tới kỳ Fed họp là cả làng tài chính lên đồng, mở bảng, đếm ngày, chấm xác suất tăng hay giữ tới từng phần trăm, y như ngồi đợi xổ số. Anh cũng từng hóng như thế thật, chứ không phải đứng ngoài chê. Tới lúc nào đó mới thấy mình đoán Fed cho vui là chính, vì cái quyết lãi suất nhà mình nó không nằm ở đó.

Nó nằm ở tỷ giá.

Nói vậy hơi gọn, để anh nói lại cho rõ. Nhiều người quen nhìn Fed, vài người khác thì nhìn lạm phát. Tháng 8 lạm phát lõi 4,55%, cao hơn cái lãi 4,5% Ngân hàng Nhà nước đang bơm cho hệ thống qua thị trường mở, nên họ bảo tiền bơm ra âm thực rồi, lãi kiểu gì cũng phải lên. Nghe thì sắc, mà so vậy chưa đủ. Cái 4,5% là giá vốn ngắn hạn có cầm cố, tính theo năm; cái 4,55% là tốc độ giá cả so cùng kỳ. Hai con số khác loại, đem đè lên nhau ra được một câu gọn ghẽ thôi, chứ chưa phải chỗ quyết định.

Lãi suất trong nước không nghe riêng Fed, cũng không nghe riêng lạm phát. Nó nghe cái chỗ dễ vỡ nhất lúc đó. Việt Nam là nền kinh tế nhỏ, mở mạnh, làm hàng xuất khẩu nhưng đầu vào cái gì cũng phải nhập, từ con chip tới thùng dầu. Với một nền như vậy, cái dễ vỡ nhất gần như luôn là tỷ giá.

Cho nên Fed nới hay siết, với mình chỉ quan trọng ở một chỗ: nó làm đồng đô yếu đi hay mạnh lên, tức là nới hay siết tỷ giá của mình. Năm ngoái Fed hạ, đô lẽ ra yếu, vậy mà đồng mình vẫn căng, tỷ giá có lúc leo tới 26,5 nghìn một đô, mức kỷ lục, nên lãi vẫn phải giữ. Giờ đô mạnh lại, tỷ giá càng bị ép: tháng qua giá thị trường lên gần 26,3 nghìn, Nhà nước phải rao bán đô kỳ hạn ở 26.550, sát trần. Đô đi đường nào thì tiền đồng cũng phải lo giữ mình trước đã.

Cũng phải nói cho công bằng, lạm phát không phải không quan trọng. Nó quan trọng chứ. Chỉ là những lúc tỷ giá căng thì tỷ giá phải chặn trước, một phần vì nó dính luôn tới lạm phát: đồng mất giá thì hàng nhập đắt lên, lại đội giá trong nước. Hai cái buộc vào nhau. Nhưng lúc gấp, tỷ giá đứng trước, vì mất giá đồng tiền thì người ta thôi tin vào chính nó, mà cái đó đổ nhanh hơn giá cả.

Đến đây thì hết chỗ đi tiếp, chỉ còn một chuyện cũ. Ba thứ ghìm lạm phát, giữ tăng trưởng, neo tỷ giá, không bao giờ ôm trọn cùng lúc. Giữ được hai thì phải buông một. Lần này cái được ưu tiên là tỷ giá, còn người trả cho lựa chọn đó là người đang vay với giá vốn không chịu xuống, cùng người làm công gánh phần đắt đỏ vòng qua giá cả.

Nên ai còn ngồi trông Fed để đợi tiền rẻ, thì cứ nhìn cái tỷ giá trước đã. Chừng nào nó còn phải giữ, lãi khó mà nhẹ tay.

Tuần này bề mặt số liệu đẹp nhất nhiều năm, mà xích lại gần thì tầng nào cũng hụt một kiểu. Anh với anh em đi thang máy từ nóc xuống móng, dừng lại từng tầng:

Tầng nóc, sản xuất. Chỉ số công nghiệp tám tháng tăng 11,9%, cao nhất bảy năm, đơn hàng nhà máy mạnh nhất từ lâu. Nghe sáng. Cơ mà đơn hàng xuất khẩu mới đã quay đầu giảm, còn số người vào làm trong nhà máy chỉ nhích 3,8%. Máy chạy nhanh hơn, người đứng máy gần như không thêm.

Tầng dưới, buôn bán với thế giới. Xuất nhập khẩu chạm 770 tỷ đô, kỷ lục mọi thời. Mà đúng một năm, cán cân lật từ xuất siêu 14 tỷ sang nhập siêu 20,5 tỷ. Cửa hàng đông khách hơn mà sổ quỹ âm.

Tầng tiền. Lãi điều hành để yên ở 4,5%, nghe dễ thở. Cơ mà lãi qua đêm giữa các nhà băng bị dìm còn 1,19% cuối tháng, ngừng đè cái bật thẳng lên 6% ngay phiên đầu sau lễ. Tiền dân thì lần đầu chảy vào ngân hàng nhiều hơn phần ngân hàng cho vay ra nền. Vòi mở, nước đọng trong ống.

Tầng thị trường. Chỉ số cộng 1,14%. Nhưng cả hai phiên đa số mã đều giảm, ba mã họ Vin một mình gánh gần 23 trong hơn 25 điểm. Số đông chìm, ba cây cột chống cả bảng.

Tầng móng, doanh nghiệp. Tám tháng hơn 40.800 doanh nghiệp hoàn tất giải thể, gấp 2,2 lần cùng kỳ, rơi đúng vào lúc sản xuất lập kỷ lục. Cùng một tuần, ba doanh nghiệp địa ốc khất nợ trái phiếu. Móng nứt ngay lúc nóc sáng.

Xếp năm tầng chồng lên nhau mới lòi ra cái mà đứng riêng từng tầng không chịu nói:

Cái gì trong tuần đang lên đều là cái mình phải trả. Giá dầu một tuần thêm 7,6%, dầu chạy máy một tháng đội 22%, lãi gửi kỳ dài đẩy tới 7,8%, lãi trái phiếu địa ốc 12 tới 13%, và cả một đỉnh đáo hạn còn ngồi chờ ở tháng 12. Còn cái gì đang xuống đều là chỗ dựa của mình: độ rộng thị trường, đơn hàng ngoài, và số chủ thể còn trụ được. Ngay cái cửa hạ lãi cũng đã bị bịt, vì lạm phát lõi 4,55% giờ còn cao hơn chính cái lãi 4,5% mà nhà điều hành đang bơm ra.

Vậy nên tuần đẹp mã này là tuần của bằng chứng phòng thủ, không phải bằng chứng mở rộng. Cái phình lên là hoá đơn, cái teo lại là sức chịu.

Của cải tuần rồi không bốc hơi, nó đổi tay. Dồn về lớp đủ vốn gồng nổi chi phí, gạt lớp nhỏ ra khỏi sổ. Mà đây không phải tăng trưởng bị trục trặc đâu. Đây là tăng trưởng đúng thiết kế: nền giàu thêm bằng cách bớt người. Con số kỷ lục đẹp nhất nhiều năm kia là bảng thành tích của cỗ máy, không phải của người đứng trong máy. Ai đọc số mà thấy ấm lòng, thử soi lại một lần cho kỹ: mình đang được cỗ máy chia phần, hay mình chính là cái phần nó đang tính cắt cho gọn.

Cả cái ngành này chạy bằng tiền vay. Mà đã vay thì có ngày phải trả, không ông nào vay để đó mãi được. Tuần rồi cái ngày phải trả bắt đầu gọi tên vài ông. Mỗi tay trong sòng để lại một dấu:

• Ngân hàng khoá cửa chính. Tháng 8 cả thị trường phát hành 28 lô trái phiếu thì 23 lô là của chính ngân hàng, địa ốc gần như không chen vào được. Room tín dụng cho đất vẫn bị chặn, không cho vượt tốc độ tăng chung. Cửa chính khoá.

• Trái phiếu là cửa phụ, mở nhưng gác giá cắt cổ. Tandoland vay 13% một năm kỳ hạn năm năm, Vinhomes 12,5% ba năm, trong khi ngân hàng quốc doanh huy động quanh 8%. Chênh năm điểm. Ai bước qua cửa này là tự khai mình đã hết cửa kia.

• Chủ đầu tư giơ tay xin khất. Trong đúng một tuần ba ông cùng nói không trả nổi: Bông Sen 4.800 tỷ gốc cộng 3.009 tỷ lãi vì bị phong toả tài khoản, No Va Thảo Điền 2.021 tỷ, Hưng Thịnh Land 1.420 tỷ. Hàng thì gồng, tồn kho nhà thấp tầng quý II tăng 46,4% mà giá rao chỉ chịu bớt 2-3%. Chưa ai chịu cắt lỗ.

• Nhà nước khoá tiền nhưng mở sổ. Nghị định 326 hiệu lực 1/9 gắn cho mỗi thửa đất một mã mười hai số, bắt công khai quy hoạch, giá đất, phương án bồi thường lên VNeID. Rồi mở luôn ba phiên đấu giá đất Hà Nội trong tháng, thửa rẻ nhất Hát Môn 9 triệu một mét, thửa đắt nhất Cầu Giấy 176 triệu, chênh nhau mười chín lần. Khoá tiền, mở sổ, bán đất.

Bốn cái dấu đó chung một nghĩa mà không tay nào tự khai: chênh năm điểm giữa 13% và 8% không phải giá của rủi ro dự án, nó là giá của cái ghế vừa bị đá khỏi ngân hàng. Ông nào trả nổi mười ba phần trăm suốt năm năm mà vẫn có lãi thì thặng dư ấy moi ở đâu ra? Moi ở người mua nhà cuối cùng, hoặc ở đợt phát hành sau. Tức là lấy tiền người tới sau trả người tới trước. Mười ba phần trăm không phải lãi, nó là giấy báo tử trả góp. Chừng nào còn người mua tiếp thì vòng còn quay, cửa ngân hàng khép lại thì vòng đứng. Mà tới 40% lượng trái phiếu sắp đáo hạn nằm trong tay nhóm từng chậm trả hồi 2023-2024, nghĩa là cái vòng đó đã đứng với họ một lần rồi.

Cũng phải nói cho sòng phẳng: ngày ba ông công bố thì nằm trong tuần, chứ ông Hưng Thịnh chậm từ 21/8. Nhưng ba tiếng xin khất dồn về một cục trong bảy ngày thì tự nó thành cái mạch, không còn là tai nạn lẻ.

Nên tháng 9 này có hai chỗ để nhìn. Ba phiên đấu giá Hà Nội là phép đo sạch: vùng ven Hát Môn mà ế trong khi lõi Cầu Giấy vẫn tranh nhau thì tiền chưa rút khỏi đất, nó chỉ đang co về chỗ chắc. Xa hơn là tháng 12, lúc tấm lịch đáo hạn điểm hết một lượt, riêng tháng đó đã hai mươi ba nghìn bảy trăm tỷ. Ai còn gồng được tới đó bằng tiền vay mười ba phần trăm thì tự nghe cái chuông đang gọi tên mình…