Vì sao chu kỳ kinh tế Việt Nam sẽ lặp lại con đường Nhật, Hàn, Đài, Trung dù làm giỏi hay dở

Cứ nói tới kinh tế Việt Nam là có hai phe cãi nhau. Một phe chê mình kém, làm gì cũng thua, điều hành thì chậm hơn thiên hạ. Một phe vỗ ngực mình trẻ, mình đông, mình đang lên, nghe như quảng cáo sữa. Cãi cả ngày không ai chịu ai.

Cả hai phe đều lạc đề. Giỏi hay kém khó đổi được cái mình sắp đi tới, vì Việt Nam đang chạy trên cái đường ray gần giống mà Nhật, Hàn, Đài, Trung đã lăn bánh qua trước.

Cái mô hình chung ấy, tên hơi oai là nhà nước kiến tạo phát triển, vặn sẵn bốn con ốc vít giống hệt nhau. Một, nhà nước là người điều phối tín dụng, không để giá cho cung cầu, mà chuyền bóng cho những doanh nghiệp hoặc ngân hàng được chọn đứng sẵn trước khung thành sút vào. Hai, tiền chạy qua ngân hàng chứ không qua thị trường vốn kiểu Mỹ, nên cả nền kinh tế uống chung một cái bồn. Ba, lớn lên bằng xuất khẩu và đầu tư. Bốn, cái tài sản vừa phình ra lập tức được đem thế chấp để vay vòng tiếp theo.

Bốn con ốc ấy vặn cùng một cỡ thì cỗ máy chạy cùng một kiểu. Bơm tín dụng, tài sản phồng, lấy tài sản phồng làm thế chấp bơm tiếp, tới lúc bồn cạn thì siết. Các nước trong mẫu này đều đi qua thứ tự đó, dù mỗi nước sâu nông một khác. Giống như cái đường ray Nhật đặt từ sau chiến tranh, Hàn chạy lại, Đài chạy lại, Tàu đang chạy dở, giờ tới lượt mình leo lên.

Người ta hay cãi: nhưng mình điều hành khéo hơn, mình học được cái sai của họ. Ừ, có thể. Nhưng khéo hay vụng chỉ đổi được việc con tàu phóng nhanh hay chậm, pha phồng to hay nhỏ, chứ ít khi đổi được thứ tự các ga, trừ khi có ai chịu rút bớt một con ốc. Tài xế giỏi không biến đường ray thành đường khác. Anh ta chỉ về đích sớm hơn một chút, hoặc trật bánh đẹp hơn một chút.

Mà hỏi tiếp một câu nữa thì mới tới đáy. Ai vặn bốn con ốc đó, và vặn để làm gì? Không phải để danh mục của bạn tăng giá. Xét theo cấu tạo, cỗ máy này sinh ra trước hết để giữ xã hội đừng loạn, và nó dồn cái phần dôi ra của người đi làm về phía người cầm vòi tín dụng. Lao động mới là nguồn sữa, đầu tư chỉ là cái tên đẹp của việc dùng đòn bẩy vắt sữa đó. Chừng nào con người còn tham, còn muốn dư thừa, còn cần một bộ máy giữ cho mọi thứ đừng vỡ, thì bốn con ốc còn nhiều khả năng được vặn gần y nguyên. Mà lòng tham thì, xin lỗi, là thứ bất biến nhất trần đời.

Nên muốn đoán mười năm tới Việt Nam có thể đi đâu, đừng chỉ bói P/E, đừng chỉ nghe chuyên gia. Mở lại cuốn phim Nhật, Hàn, Đài đã chiếu rồi mà xem.

Chỗ buồn cười là ai cũng tưởng mình đang cầm lái con tàu. Hoá ra mình chỉ chọn được ngồi toa nào thôi. Tự do duy nhất của hành khách là biết con tàu đang tới ga nào, để đừng xuống nhầm chỗ.

Vậy Việt Nam đang ngồi ở toa nào, đoàn tàu sắp vào ga nào, và liệu có kịp xuống ở ga giàu trước khi trời tối hay không? Chuyện đó dài, để dành kể ở bài sau.