Vì sao tiền trong tài khoản dễ bị lừa chuyển đi: nó không phải vàng trong két, mà là niềm tin ghi sổ

Tuần này ngân hàng nhà nước khoe đã kịp cảnh báo để dân dừng lại hơn sáu nghìn tỷ đồng giao dịch nghi bị lừa, cộng dồn nhiều tháng. Con số nghe to. Nhưng anh không định ngồi đếm nó to hay nhỏ, mừng hay lo. Anh muốn bạn nhìn xuống cái nằm dưới nó: vì sao tiền trong tài khoản lại dễ bị dẫn đi đến thế, dễ tới mức phải chặn được ngần ấy mới gọi là thành tích.

Tín dụng, cái từ nghe rất ngân hàng ấy, gốc Latin là credere, nghĩa là "tin". Credit và creed, tín dụng và tín ngưỡng, cùng một mẹ đẻ ra. Nên anh nói thẳng điều này để các bạn nhớ: tiền trong tài khoản của bạn không phải vàng nằm trong két. Nó là một niềm tin, được ghi lại thành con số. Bạn tin ngân hàng còn đó, ngân hàng tin con nợ còn trả, con nợ tin ngày mai còn làm ra tiền. Cả cái tháp ấy đứng bằng đúng một thứ: lòng tin người sau trả cho người trước.

Mà một cái tháp đứng bằng niềm tin thì nó sống bằng tốc độ. Cỗ máy nợ muốn niềm tin đó quay vòng càng nhanh càng tốt, nên nó bào sạch mọi ma sát: mở tài khoản trong một phút, chuyển tiền trong một giây, vay trong một nút bấm. Cái trơn đó là mạch máu của hệ thống. Nhưng trơn với tiền thật thì cũng trơn y hệt với tiền bị lùa.

Kẻ lừa không cạy két của bạn. Nó không cần. Nó chỉ đẩy một niềm tin khác vào đúng cái dòng đang chảy trơn: một lời hứa lãi cao, một cái tin trúng thưởng, một giọng nói xưng là công an. Bạn tin, và chính tay bạn bấm nút. Tiền rời tài khoản không phải vì bị cướp, mà vì bạn được thuyết phục đổi niềm tin này lấy niềm tin kia. Cú lừa và cú chuyển khoản thật chạy trên cùng một đường ống.

Rồi người ta gọi người mất tiền là nhẹ dạ, là tham. Gọi thế cho tiện, để khỏi ai phải nói ra điều khó nghe: cái lỗ hổng ấy không phải lỗi kỹ thuật, nó là cái cửa mà cỗ máy khó đóng hẳn nếu còn muốn tiền chạy đủ nhanh. Bịt kín hẳn cửa thì tiền hết trơn, mà tiền hết trơn thì cái tháp niềm tin cũng đứng lại. Hệ thống chọn giữ cửa mở và để bạn gánh rủi ro, chứ không chọn ngược lại.

Nói cho cùng, lừa đảo tài chính không phải con vật lạ. Dostoevsky gọi tội ác là bước qua một cái ngưỡng. Kẻ lừa chỉ bước qua sớm một bước cái ngưỡng mà cả nền kinh tế vẫn đứng sát rạt: một hệ chạy bằng lời hứa người sau trả cho người trước thì bản thân nó đã là một ponzi mặc áo tử tế. Lừa đảo chỉ là ponzi cởi áo ra, phơi cho ta thấy cái mà cả hệ vẫn luôn chạy bằng. Và nhiên liệu ấy không bao giờ cạn, bởi thứ duy nhất đáng tin tuyệt đối ở con người là lòng tham của chính con người.

Giữ tiền, rốt cuộc, không còn là khóa nó trong két. Két của thời này là niềm tin. Mà niềm tin, hễ còn chạy bằng tốc độ và lòng tham, thì cái cửa cho kẻ gạt lúc nào cũng mở sẵn ở đó.