Đình công thầm lặng

Nhật, sau khi bong bóng vỡ năm chín mươi, đẻ ra một thế hệ mà người ta gọi thẳng là thế hệ thua cuộc: không nhà, không tiết kiệm, không con. Ba chục năm sau, tới lượt Trung Quốc, cơn khủng hoảng của họ nặn ra một thế hệ y hệt. Giờ cái triệu chứng đó đã chớm ở ta. Người lớn nhìn tụi trẻ nằm im, không cưới, không đẻ, rồi lắc đầu: mặc kệ, lười, ích kỷ.

Gọi thế là gọi sai.

Đây không phải chuyện đạo đức. Kết hôn và sinh con, bóc trần ra, là cái hợp đồng đòn bẩy dài nhất và nặng nhất đời một người bán sức. Vé vào cửa là một căn nhà, mà ở ta căn nhà giờ bằng ba chục năm đi làm nhịn ăn nhịn mặc. Chưa hết, ký xong còn è cổ gánh thêm hai chục năm nuôi một đứa con từ bỉm sữa tới giảng đường. Tổng cái vé đó neo vào giá tài sản, thứ chạy bằng dòng vốn, phi vun vút. Còn cái để trả vé là đồng lương, thứ bò từng phân theo năng suất và chẳng giữ nổi lấy một đồng thặng dư.

Khi giá một tấm vé đã vọt quá xa sức chở của người mua, thì không mua vé là phản ứng tỉnh táo, chứ không phải hư hỏng. Người trẻ không buông. Họ chỉ từ chối ký một hợp đồng cầm chắc phần lỗ.

Và đây mới là chỗ ít ai gọi đúng tên. Cái mà người ta dán nhãn mặc kệ, thực ra là một cuộc đình công. Đình công thầm lặng, không băng rôn, không ai đứng ra tổ chức, từng người một tự lặng lẽ rút. Bên bán sức không mặc cả được cái giá vào đời, nên họ ngừng sản xuất đúng cái món hàng đắt nhất mà cỗ máy thèm khát: thế hệ lao động và thế hệ tiêu dùng kế tiếp. Một cây cầu, một dây chuyền, in thêm được, vay thêm được. Còn một đứa trẻ không được sinh ra thì không in nổi, không vay nổi, và phải mất một phần tư thế kỷ mới bù lại nổi một nhịp.

Để ý cái thứ tự trong câu án lệ kia: không nhà, rồi mới tới không con. Nhà đứng trước. Chưa bao giờ ngược lại. Người ta không sợ đẻ, người ta sợ đẻ ra rồi không có chỗ mà nuôi cho tử tế.

Cho nên một hệ thống cứ để cái vé vào đời đứng cao hơn đồng lương quá lâu thì, chẳng cần ai cố ý, nó đang tự đem bán đấu giá cái tương lai nhân khẩu của chính mình. Nhật đã đóng băng ba chục năm. Trung Quốc thì già trước khi kịp giàu. Ta mới ở chân con sóng, còn vài chục năm dân số vàng. Có điều giá tài sản đô thị đã chạy trước đồng lương một quãng dài, nên cái triệu chứng lẽ ra tới muộn lại đang gõ cửa sớm hơn một nhịp.

Tụi trẻ không mặc kệ đâu. Chúng đang phát đi cái tín hiệu đắt nhất mà một con người có thể phát. Có điều cỗ máy quen đọc bảng giá cổ phiếu, chưa quen đọc một cái nôi để trống.