Margin kỷ lục mà sàn vắng: lãi vay 13,5% không do cổ phiếu đẻ ra, do người mua sau trả

Shakespeare cho lão Polonius dặn con trai trước ngày đi xa: đừng đi vay, cũng đừng cho vay. Cho vay thì mất cả tiền lẫn bạn, đi vay thì cùn mất cái khôn giữ của. Lời vàng ngọc. Hai hồi kịch sau, lão chui ra sau tấm rèm nghe trộm và bị đâm chết. Khuyên người thì sáng, giữ mình thì tối.

Sàn chứng khoán nhà mình chắc chưa đọc Hamlet. Nợ margin cuối quý hai vượt 435.000 tỷ, kỷ lục, phần lớn là cho vay theo deal. Lãi margin phổ biến 13,5 đến 14% một năm, có gói đã lên quanh 16%. Thế mà thanh khoản có phiên thấp nhất hơn bảy tháng. Tuần 12 đến 16/10, VN-Index mất 29 điểm về 1.705, riêng VIC với VHM gánh khoảng 25 điểm.

Bản tin cuối tuần an ủi: số mã tăng vẫn nhỉnh hơn mã giảm, 164 so với 158, ngân hàng đứng ra đỡ. Nghe êm tai. Nhìn dài ra bốn tuần thì 105 mã tăng, 242 mã giảm. Tính từ đỉnh 18/5, một mã ở giữa đàn đã mất hơn 13%. Mặt hồ phẳng lặng không phải vì trời yên biển lặng. Mà vì người dưới nước đã thôi vùng vẫy. Độ rộng hoà tuần này có thể vì phần lớn cổ phiếu đã bị rút gần cạn từ trước, chẳng còn gì nhiều để rút thêm.

Ngân hàng đỡ thì có đỡ thật: CTG, MBB, SHB lên. Ngay cạnh đó STB, LPB mất hơn 6% trong cùng tuần. Trông như đỡ con ruột. Con nuôi tự đứng.

Lại nhớ hồi đầu năm 2025, margin lập kỷ lục 240.000 tỷ, người ta cũng hỏi y câu này: nợ vay kỷ lục sao sàn vẫn vắng? Câu trả lời khi ấy giờ vẫn đúng. Phần lớn khối margin không phải tiền ngồi chờ mua. Nhiều khả năng đó là tiền đã đi ra khỏi sàn: cổ đông lớn cầm cổ phiếu vay tiền mặt, đem đi đảo nợ, gồng dự án, nuôi đủ thứ bên ngoài. Một năm rưỡi sau con số gần gấp đôi, câu hỏi vẫn y nguyên. Margin kỷ lục không phải tiền nhiều. Là nợ nhiều.

Mà nợ thì phải trả lãi.

Nhẩm thử: 435.000 tỷ, lãi 13,5%, mỗi năm nếu cả khối chịu mức đó thì chừng 59.000 tỷ tiền lãi. Cổ phiếu đẻ ra bao nhiêu để trả? P/E của VN-Index quanh 12, tức bỏ vào 100 đồng thì mỗi năm doanh nghiệp làm ra chừng 8,3 đồng lợi nhuận, mà phần lớn số ấy còn nằm lại trong doanh nghiệp chứ chưa thành tiền về túi ai. Vay mất 13,5, cổ phiếu đẻ 8,3 trên giấy. Như nuôi con gà mỗi năm đẻ tám quả trứng bằng thóc đi vay mười bốn quả. Gà càng béo, chủ càng gầy.

Vậy phần chênh lấy ở đâu? Ngoài phần lợi nhuận doanh nghiệp giữ lại làm giá lên, gần như chỉ có hai túi. Một là vốn của chính người vay, tháng nào cũng móc ra bù lãi. Hai là tiền của người mua sau, trả giá cao hơn để người vay trước hoà vốn. Sartre bảo địa ngục là người khác. Dân margin thì tin thiên đường là người khác: thế nào cũng có người đến sau mua giá cao hơn mình.

Nhìn lịch thì như có ai tính sẵn, mà cũng có thể chỉ là chợ mua tin bán sự kiện. VIC đóng cửa ở đỉnh 256,1 nghìn đồng ngày 4/9, hơn hai tuần trước ngày nâng hạng có hiệu lực 21/9. Từ 14/8 tới 18/9, chỉ số lên 5% nhờ VIC tăng hơn 20%, trong khi 231 trên 366 mã giảm. Nước có hạn, rót vào hồ này thì hồ kia cạn. Cỗ dọn sẵn đón khách tây, khách tới nơi thì cỗ đã nguội, giờ VIC còn 215.

Anh nói nhiều lần rồi, trên đời chỉ có lòng tham là đáng tin tuyệt đối. Cỗ máy này trăm năm nay chỉ chạy đúng một việc: thổi một đồng tiền thật thành mười đồng tiền vay, rồi tìm cách đổi mười đồng tiền vay lấy lại một đồng tiền thật. Trăm năm nữa vẫn thế. Mỗi lớp người vay đều tin mình sẽ bán được cho lớp sau. Lớp sau cũng tin y vậy. Đến lúc không còn ai mang tiền thật vào, lớp đang cầm phải tự gánh lãi bằng vốn mình, hoặc bị bán giải chấp.

Polonius chết vì đứng sau tấm rèm. Trên sàn thì ngược lại, kẻ đứng sau rèm mới là người sống, còn khán giả ngồi dưới trả tiền vé. Margin là một lời hứa rằng ngày mai sẽ có người trả giá cao hơn hôm nay. Lời hứa nào rồi cũng có người trả. Hiếm khi là người đã hứa.